Ochrona prawa do firmy na podstawie przepisów kodeksu cywilnego II. Ochrona firmy na podstawie przepisów o ochronie dóbr osobistych

Mimo zamiarów ustawodawcy wyrażonych wprost w uzasadnieniu ustawy o zmianie niektórych przepisów kodeksu cywilnego [1], by stworzyć autonomiczny system ochrony firmy na podstawie art. 43¹⁰ kodeksu cywilnego, doktryna prawa opowiada się także za możliwością skorzystania w pewnych przypadkach z ochrony przysługującej dobrom osobistym. Prawo do firmy jest przysługującym przedsiębiorcy prawem podmiotowym, osobistym i jako takie może podlegać też ochronie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o ochronie dóbr osobistych. Chociaż możliwość zastosowania tych przepisów do ochrony firmy wywoływała w literaturze kontrowersje, większość autorów nie widzi przeszkód co do zastosowania tych przepisów [2]. Koncepcja nadająca firmie przymiot dobra osobistego wynika przede wszystkim z funkcji wyróżniającej (identyfikacyjnej) firmy, stanowiącej odpowiednik imienia i nazwiska osoby fizycznej.

Ochrona firmy na podstawie przepisów o ochronie dóbr osobistych powinna być przyznana przedsiębiorcy bez względu na jego formę prawną czy jest on osobą fizyczną, osobą prawną czy tak zwaną „ułomną” osobą prawną. Pomocny w tym zakresie jest art. 43 k.c., który nakazuje stosować odpowiednio przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych (tj. art.23 i art.24 k.c.) do osób prawnych. Jednocześnie, na zasadzie analogii, stosujemy powyższe przepisy również do „ułomnych” osób prawnych , a to na podstawie normy prawnej wyrażonej w art. 33⁹ § 1 k.c. Przepis powyższy stanowi, że: „do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych”.

Stanowisko, że dobrem osobistym przedsiębiorcy, będącego osobą prawną jest jego nazwa (a tym samym także firma), wydaje się być również ugruntowane w orzecznictwie, przykładem tego jest orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, który podkreślił, że dobra osobiste osoby prawnej, w zależności od sytuacji mogą przejawiać się w ochronie jej nazwy, jako elementu ją indywidualizującego. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy, stając na stanowisku, iż „ustawodawca stwierdzając w art. 43 k.c., że przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych (…) przesądził, iż katalog dóbr osobistych wyszczególnionych w art. 23 k.c. uzupełnia w odniesieniu do osób prawnych – nazwą osoby prawnej [3] .

W pewnych sytuacjach wybór przepisów dotyczących ochrony dóbr osobistych może okazać się bardziej korzystny dla przedsiębiorcy. Zakres tej ochrony jest bowiem szerszy niż ochrona wynikająca z innych przepisów prawa, które przyznają ochronę tylko w obrocie gospodarczym [4]. Ochrona nadana przepisami art. 23 i art. 24 k.c. realizowana jest zarówno w obrocie jak i poza nim (np. naruszenie dóbr osobistych w sztuce, literaturze, prasie itd.), można się jej domagać nie tylko w stosunku do innych podmiotów gospodarczych, ale do każdej innej osoby, która dopuszcza się naruszenia czy zagrożenia dobra osobistego przedsiębiorcy. Także zakres terytorialny ochrony dóbr osobistych jest szerszy, obejmuje terytorium całego kraju. Ma to znaczenie głównie w sytuacji, gdy prawo do firmy, jej renoma, dobre imię zostaje naruszone przez przedsiębiorcę nie koniecznie działającym na terenie tzw. „tego samego rynku”, na którym działa poszkodowany przedsiębiorca, w tym przypadku nie mógłby on dochodzić ochrony swoich praw na podstawie prawa firmowego [5].

Przyznanie firmie ochrony na tej podstawie wymaga spełnienia następujących przesłanek: po pierwsze musi wystąpić zagrożenie dobra osobistego lub jego naruszenie, po drugie zachowaniom tym (bądź zaniechaniu) musi zostać przypisana cecha bezprawności, natomiast nie wymaga się, aby naruszenie było zawinione [6]. Okoliczności, które wyłączają bezprawność, to m.in. działanie na podstawie przepisu lub wykonaniu prawa podmiotowego, zgoda uprawnionego, nadużycie osobistego prawa podmiotowego [7]. Dyskusyjne jest czy okolicznościami wyłączającymi bezprawność mogą być działania w obronie uzasadnionego interesu społecznego lub prywatnego [8].

W sytuacji wystąpienia przesłanek uzasadniających ochronę danego dobra na żądającym ochrony leży obowiązek jedynie dowiedzenia, że jego dobro osobiste zostało naruszone bądź zagrożone. Kodeks przewiduje tutaj domniemanie bezprawności, a więc to osoba naruszająca musi wykazać, że jej zachowanie nie było bezprawne.

Kodeks przyznaje w sytuacji naruszenia (zagrożenia) dobra osobistego roszczenia o charakterze majątkowym oraz niemajątkowym. Co do roszczeń majątkowych, przedsiębiorcy przysługuje prawo żądania rekompensaty pieniężnej lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (art. 24 § 1 k.c.), natomiast na podstawie art. 24 § 2 k.c. poszkodowany, jeżeli w skutek naruszenia wyrządzono mu szkodę, może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Ratio legis tego uregulowania opiera się na założeniu, że w sytuacji, gdy naruszenie dobra osobistego pociągnęło za sobą wyrządzenie szkody majątkowej, uprawniony może domagać się również rekompensaty pieniężnej, a to na podstawie przepisów ogólnych (art. 415 k.c.) [9].

Niemajątkowe środki ochrony dobra osobistego, jakim jest firma przysługują również na podstawie wymienionego art. 24 § 1 k.c.. Uprawniony w razie zagrożenia swego dobra osobistego bądź jego naruszenia ma roszczenie o zaniechanie działań naruszyciela oraz roszczenie o usunięcie skutków tego działania. Roszczenia te mogą pojawić się samoistnie w pozwie albo wystąpić łącznie, jeżeli doszło już do naruszenia. Zgodnie z poglądem judykatury przesłankę roszczenia o zaniechanie stanowi istnienie zagrożenia naruszenia dobra osobistego (pierwsza z sytuacji) albo uzasadniona obawa dalszych naruszeń (sytuacja druga) [10] .

Oprócz powyższych roszczeń uprawnionemu w razie naruszenia prawa do firmy przysługuje jeszcze roszczenie o usunięcie skutków bezprawnych działań (art. 24 § 1 zd. 2 k.c.). Jako przykład działań mających na celu usunięcie skutków naruszenia, ustawodawca wskazał na złożenie oświadczeń o odpowiedniej treści i formie. Treść takiego żądania powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszenia dobra osobistego. Odróżnia się takie żądania, które będą tylko źródłem „satysfakcji” pokrzywdzonego przedsiębiorcy, np. list z przeprosinami i wyrazami ubolewania, także takie, które mają być wystosowane publicznie, np. przeprosiny, sprostowanie nieprawdziwych informacji w prasie, radio, telewizji, innych środkach masowego przekazu [11]. Przyjmuje się, iż wskazanie to jest przykładowe, a katalog czynności mających na celu usunięcie skutków naruszenia może być szerszy [12].

Podsumowując powyższe rozważania chcę poruszyć jeszcze kwestię powództwa o ustalenie prawa do firmy, gdyż w doktrynie prawa problem ten jest sprawą dosyć kontrowersyjną. Przepisy kodeksu cywilnego wprost nie przewidują możliwości wytoczenia powództwa o ustalenie prawa do firmy. W judykaturze uznano za niedopuszczalne wytoczenie takiego powództwa w odniesieniu do dóbr osobistych [13], a przyjmujemy, że firma jest swoistym dobrem osobistym przedsiębiorcy. Wbrew temu stanowisku, w doktrynie natomiast powszechnie uznaje się, że brak odniesienia w tej kwestii w art. 23 i art. 24 k.c. nie przesądza o niedopuszczalności tego powództwa [14]. Niewątpliwe jest, że uprawniony do firmy ma uzasadniony interes prawny w uzyskaniu odpowiedniego ustalenia. Powództwo to przecież służy ochronie firmy, niejako uzupełniając roszczenia przewidziane w tej materii w kodeksie cywilnym [15].